دکتر مسعود درخشان از اساتید برجسته علم اقتصاد در ایران است که آثار او در حوزه اقتصاد سنجی و ریاضی به عنوان کتاب درسی در دانشکده های اقتصاد تدریس می شود.درخشان از جمله نظریه پردازانی است که علیرغم تحصیل و سالها تدریس در دانشگاه های غرب مرعوب نظام های کاپیتالیستی نیست و تلاش می کند تا متناسب با نیاز های جامعه انقلابی ایران جنبش نرم افزاری در حوزه اقتصاد را فعال کند.دکتر مسعود درخشان هم اکنون عضو هیأت علمی دانشکده ی اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی(ره) است.آنچه می خوانید تلخیص شده یکی از مقالات ایشان است که پیش تر در سایت آیت الله خامنه ای منتشر شده است.
واژهی «جهاد» به معنی جنگیدن و دفاع از دین خدا است. دین خدا ابعاد مختلفی دارد؛ از جمله فرهنگی، عقیدتی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی. پس جهاد اقتصادی به معنی دفاع از نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در مقابل هرگونه تعرض و حمله است.
آیا جملهی اقتصادی دشمن حقیقی است یا مجازی؟
اگر این جمله حقیقی است، ریشه و علت این تعرض چیست؟
سوم اینكه دشمن متجاوز كیست؟
ادیان الهی پیامآور شیوهی زندگی فردی و اجتماعی برای رستگاری انسانها در همهی ابعاد از جمله فعالیتهای اقتصادی هستند. بنابراین نظامهای اقتصادی میتوانند ویژگیهای الهی یا غیر الهی داشته باشند.
نظامهای اقتصادی در واقع همان شیوههای مختلف زندگی اقتصادی در جوامع انسانی است ... و مبانی و اهدافی دارد.
مبانی و اهداف در دو نظام اقتصاد اسلامی و اقتصاد سرمایهداری نهتنها متفاوت، كه حتی متعارض است.
دفاع مقدس اقتصادی
مبنای روابط و تنظیم امور اقتصادی در نظام اقتصاد اسلامی «احكام و موازین و اخلاق اسلامی» است.
هدف این نظام نیز «تولید كالا و خدمات و تأمین معیشت مردم جامعه برای ارتقای معنویت و رستگاری دنیوی و اخروی آنها» است.
در حالی كه «سود» و «تراكم سرمایه» مبنای تنظیم اقتصاد نظام سرمایهداری است و «حداكثرسازی تمتع از حیات دنیوی در فرایندی از حرص و ولع شتابان»، هدف آن است. همهی نهادها و سیاستگذاریهای اقتصادی در نظام سرمایهداری نیز بر همین مبنا و برای تحقق همین هدف تعریف میشوند.
خاطرنشان میكنیم كه كسب سود و تراكم سرمایه در اقتصاد اسلامی نیز وجود دارد، اما نمیتواند مبنای تنظیم روابط اقتصادی اشخاص و بنگاهها و مدیریت نظام اقتصادی در سطوح خرد و كلان باشد. در حالی كه حداكثرسازی تمتع از مظاهر حیات دنیوی1خط هادی پویایی نظام اقتصاد سرمایهداری و معیار اصلی در تنظیم روابط اقتصادی به شمار میرود و نقش كلیدی در تعیین جایگاه و عملكرد نهادهای اقتصادی ایفا میكند .
این هدف نمیتواند مبنای برنامهریزی در نظام اقتصاد اسلامی باشد، زیرا سود و سرمایه نه هدف، بلكه ابزاری است كه نهایتاً باید زمینههای مادی حركت جامعه به سمت سطوح بالاتری از تزكیه و تقوی را فراهم كند.
بنابراین میتوان نتیجه گرفت كه به دلیل تعارض مبنایی دو نظام اقتصاد اسلامی و اقتصاد سرمایهداری، جنگ و نزاع این دو نظام با یكدیگر همیشگی بوده و بهویژه در عصر حاضر بسیار شدید و پیچیده شده است. اقتصاد سرمایهداری با ویژگی جهانی شدن، تبدیل به نظام اقتصاد سلطه شده است و از این رو تقویت بنیهی اقتصادی مسلمین با نیت «دفاع مقدس اقتصادی» امری كاملاً ضروری است.
وابستگی خطرناك به اقتصاد سرمایهداری
متأسفانه وابستگی اقتصاد ملی به اقتصاد سرمایهداری جهانی كه از چندین دهه پیش از انقلاب اسلامی آغاز شده بود، با تزریق میلیاردها دلار درآمد نفتی به اقتصاد ملی بسیار گستردهتر و عمیقتر شده است. به همین دلیل تشخیص جبهههای جنگ اقتصادی در داخل كشور كه ناشی از رویارویی نهادهای وابسته به اقتصاد سرمایهداری با مبانی اقتصاد اسلامی است، حتی برای بسیاری از كارشناسان و سیاستگذاران اقتصادی كشور نیز مشكل شده است. ویژگیها و مختصات دشمن داخلی چندان شناخته شده و آشكار نیست. پس یكی از وظایف اصلی دانشگاهها تشخیص و تبیین همین ویژگیها است.
فرصتی تاریخی برای شناخت مبانی فساد در اقتصاد سرمایهداری
بحران مالی اخیر آمریكا نشان داد كه سردمدار و پیشقراول نظام سرمایهداری كه بدهكارترین كشور در جهان نیز هست، نهتنها هیچگاه قادر نخواهد بود بدهیهای خود را تسویه كند، بلكه كشورهای دنبالهرو آمریكا این حقیقت را پذیرفتهاند كه بدهیهای این كشور كه در پی صدور بحران اقتصادی به دیگر كشورها ایجاد شده است، همچنان رو به افزایش خواهد بود. این امر وجه مشخصهی تمامعیار استعمار جدید است.
بنابراین یك فرصت تاریخی برای دانشگاهها و مراكز پژوهشی كشورمان فراهم آمده تا با بررسی دقیق تعارضات موجود بین نظریات اقتصادی از یك سو و عملكرد اقتصادی كشورهای صنعتی از سوی دیگر، مبانی فساد در سازوكار این نظامهای اقتصادی را بهدرستی بشناسند. تعارض مبانی و اهداف آن نظام را با مبانی و اهداف نظام اقتصادی اسلام درك كنند و به دشمنی ذاتی این دو نظام با یكدیگر پی ببرند كه مصداق بارزی از دشمنی كفر و ایمان است.
مقدمات سه گانه «جهاد اقتصادی دانشبنیان»
نكتهی دوم «ساختن الگوهای جهاد اقتصادی» است. سلاح ما اقتصاددانان دانشگاهی در این جهاد اقتصادی الگوسازی و نظریهپردازی مبتنی بر موازین اسلامی، قسط و اصول عدالت اقتصادی است. برای این منظور باید اقدامات زیر را صورت داد:
آشنایی با دانش اقتصاد متعارف
اولاً اینكه با آخرین تحولات و دستاوردهای علمی در دانش اقتصاد متعارف آشنا شویم تا بتوانیم نقاط قوت و ضعف این نظریات را با توجه به مبانی و روشهای بهكاررفته در الگوهای نظریهپردازی بهدرستی درك كنیم. به عبارت دیگر ضروری است تا به مرزهای دانش در اقتصاد متعارف برسیم.
شناخت تناقضات نظریهپردازی اقتصادی غرب
ثانیاً با شناخت كاستیها و تناقضات موجود در دستگاه نظریهپردازی اقتصادی غرب كه از یك سو ناشی از خطاهای جدی در مبانی آنها و از سوی دیگر از سادهنگری در فرضها نشأت میگیرد كه ناشی از روشهای باطل انتزاع از واقعیات اقتصادی است، مرزهای دانش را توسعه دهیم و نوآوریهای علمی خویش را در حوزهی كاستیها و انحرافات ساختاری در نظریات اقتصاد سرمایهداری به مراكز علمی دنیا معرفی كنیم. همچنین تأثیرات سوء نظریات اقتصاد سرمایهداری و سازوكار تولید این نظریات بر دستگاه نظریهپردازی اقتصاد اسلامی را با دقتهای كارشناسی تبیین نماییم.
ویژگی جهادی بودن اقتضا میكند كه این سیاستگذاریها دارای دو ویژگی استراتژیكی و آیندهنگری باشد، زیرا تعارض مبنایی نظام اقتصاد سرمایهداری با اقتصاد اسلامی و خصومت سیاستگذاران نظام استكبار جهانی با مدافعان انقلاب اسلامی نهتنها قابل رفع نیست، استمرار بلندمدت نیز دارد.
آشنایی با تجربیات دیگر كشورها در سیاستگذاری اقتصادی
ثالثاً با تجربیات دیگر كشورها در سیاستگذاریهای اقتصادی در تاریخ معاصر آشنا شویم تا به دلایل و علل شكستها و توفیقات نسبی آنها در تحقق اهداف اقتصادی پی ببریم. در عین حال به تأثیرات سوئی توجه كنیم كه این سیاستگذاریها میتواند بر تحولات آیندهی اقتصاد كشورهای در حال توسعه و بهویژه بر نظام جمهوری اسلامی ایران داشته باشد. شاید بتوان ادعا كرد كه به شرط رعایت سه شرط فوق میتوان بصیرت كافی برای الگوسازی و سیاستگذاری جهاد اقتصادی مبتنی بر موازین قسط و اصول عدالت را به دست آورد.
ملاحظه میكنیم كه تفكر جهادی برای ساختن الگوهای جهاد اقتصادی از یكسو پای در مرزهای دانش اقتصاد متعارف و تجربیات مرتبط با سیاستگذاریهای اقتصادی كشورهای مختلف به عنوان بستر حركت و پویایی نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران دارد و از سوی دیگر بر مبانی و اخلاق اسلامی تكیه دارد تا حتیالمقدور مصون از خطاهای محتمل باشد. از این رو شاید اصطلاح «جهاد اقتصادی دانشبنیان» بهتر بتواند نقش دانشگاهها را در این فرایند نشان دهد.
ویژگیهای سیاستگذاریهای جهادی
نكتهی سوم «سیاستگذاریهای جهادی» در تنظیم امور اقتصادی است. ویژگی جهادی بودن اقتضا میكند كه این سیاستگذاریها دارای دو ویژگی استراتژیكی و آیندهنگری باشد، زیرا تعارض مبنایی نظام اقتصاد سرمایهداری با اقتصاد اسلامی و خصومت سیاستگذاران نظام استكبار جهانی با مدافعان انقلاب اسلامی نهتنها قابل رفع نیست، استمرار بلندمدت نیز دارد. بنابراین سیاستگذاریهای جهادی پدیدهای چندوجهی و حساس و پیچیده است و مطالعات بسیار گسترده و عمیقی را میطلبد. در این مجال به یكی از وجوه مهم این سیاستگذاریها میپردازیم.
شکستن انحصار تولید آمار و اطلاعات
كیفیت سیاستگذاریهای استراتژیك همواره تابعی از درجهی صحت آمارها و شاخصهای مربوط به تغییر و تحول در حوزههای استراتژیك است. متأسفانه تولید اینگونه آمارها و اطلاعات در انحصار كشورهای سلطهگر است كه میكوشند با تولید آمارهای غیر واقعی، چنان تصویر باطلی از تحولات آینده در حوزههای استراتژیك ترسیم كنند كه مسئولان ارشد و سیاستگذاران بخشهای كلان استراتژیك در كشورهای در حال توسعه را به نفع خود به بیراهه بكشانند.
این مسئله بهویژه در حوزهی انرژی و تحولات آیندهی بازارهای نفت و گاز كاملاً مشهود است. منابع اصلی سیاستگذاران بخش انرژی در كشورهای درحال توسعهی نفتی نوعاً ساخته و پرداختهی آن دسته از سازمانهای تولیدكنندهی آمار است كه صرفاً در جهت منافع شركتهای بزرگ نفتی و كشورهای بزرگ مصرفكنندهی انرژی آمارسازی میكنند. این سازمانها با تحلیلهای نادرست از این آمارها ذهنیت اكثر متولیان بخش انرژی در كشورهای صاحب ذخایر عظیم نفت و گاز را در راستای اهداف استعماری خود شكل میدهند. این حقیقتی است كه ما با مطالعهی 18 نهاد تولیدكنندهی آمار و پیشبینیكنندهی تحولات آیندهی بازارهای جهانی نفت و گاز به آن رسیدهایم.
پینوشت: 1. اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكَاثُرٌ فِی الْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَ فِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رِضْوَانٌ وَ مَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ / سورهی مباركهی حدید، آیهی 20 بدانيد كه زندگى دنيا، در حقيقت، بازى و سرگرمى و آرايش و فخرفروشىِ شما به يكديگر و فزونجويى در اموال و فرزندان است. [مَثَل آنها] چون مثل بارانى است كه كشاورزان را رُستنى آن [باران] به شگفتى اندازد، سپس [آن كشت] خشك شود و آن را زرد بينى، آنگاه خاشاك شود. و در آخرت [دنياپرستان را] عذابى سخت است و [مؤمنان را] از جانب خدا آمرزش و خشنودى است، و زندگانى دنيا جز كالاى فريبنده نيست. * وَ مَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ / سورهی مباركهی انعام، آیهی 32 و زندگى دنيا جز بازيچه و سرگرمى نيست، و قطعاً سراى آخرت براى كسانى كه پرهيزكار ىكنند بهتر است، پس آيا نمىانديشيد؟ * انَّمَا الحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِن تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَ لَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ / سورهی مباركهی محمد، آیهی 36 زندگى دنيا جز بازيچه و بيهودگى نيست، و اگر ايمان بياوريد و تقوا پيشه كنيد [خدا] پاداش شما را مىدهد و اموالتان را [بهعوض] نمىخواهد.