حیات طیبه؛ سیاست خارجی در هر کشوری تابع گفتمان حاکم بر مناسبات سیاسی در آن کشور است. در ایران نیز با وقوع انقلاب و حاکم شدن گفتمان اسلامی هدف نهایی در حرکت در مسیر خدا تعیین شد و سایر اهداف که در اینجا بر می شماریم در راستای تحقق این هدف خواهد بود.
- اهداف و مقاصدی که در برگیرنده ملاحظات انقلابی جمهوری اسلامی ایران هستند:
1.1. تلاش در جهت تشکیل امت واحد جهانی
فلسفه بعثت انبیاء ایجاد وحدت و جلوگیری از تفرقه میان امت بوده. از این رو جمهوری اسلامی ایران نیز یکی از اهداف سیاست خارجی خود را وحدت میان مسلمانان قرار داده است.
1.2. حمایت از مستضعفان در مقابل مستکبران
تحقق این هدف در راستای رسیدن به همان هدف امت واحد جهانی است و قصد جمهوری اسلامی از مبارزه با مستکبران کسب قدرت نیست، بلکه این مبارزه یک مبارزه ارزشی در جهت برداشتن موانع موجود در راه تکامل انسانی و آزادی است.
1.3. دفاع از حقوق مسلمانان
جمهوری اسلامی ایران خود را ملزم و متعهد می داند تا در هر نقطه ای از دنیا به حقوق مسلمانان تجاوز نشود. در حد توان خود از آن ها دفاع کند.
1.4. دعوت به اسلام
جمهوری اسلامی ایران با مبنا قرار دادن تعالیم اسلام دعوت به اسلام را در سیاست خارجی خود گنجانده و آن را زمینه ساز تحقق صدور انقلاب قرار داده است.
1.5. عدم تعهد در برابر قدرت های سلطه گر:
مفهوم ایدئولوژیکی این سیاست نفی سلطه سیاسی و مکتبی شرق و غرب و برقراری حاکمیت و ولایت نظام اسلامی بر جامعه مطابق اصل ولایت قاعده نفی سبیل کافرین بر مسلمین و اصل توحید.
- اهداف و مقاصدی که ناظر بر حفظ و صیانت منافع ملّی و هویت ملی ایران می باشند.
2.1. رفاه اقتصادی:
از آن جا که رسیدن به این هدف نیازمند تعامل سازنده در روابط بین الملل است نقش دستگاه سیاست خارجی در نیل به این هدف روشن است و رفاه اقتصادی یکی از اهداف این دستگاه قرار می گیرد.
2.2. امنیت ملّی
عوامل مختلفی باعث شده اند که تأمین امنیت ملی از اولویت های نخست دستگاه سیاست خارجی کشور باشد از جمله این عوامل حوادث و تهدیدات امنیتی فراوان علیه جمهوری اسلامی ایران (ترور شخصیت ها، جنگ تحمیلی و...) می باشد.
همچنین از آن جا که ثبات امنیتی اولین قدم در مسیر رشد است، این هدف در دستگاه سیاست خارجی ایران از اهمیت بالایی برخوردار است.
2.3. ارتقای جایگاه کشور در نظام بین الملل
از اهداف جمهوری اسلامی ایران که در برنامه چهارم توسعه آمده «بهره گیری از روابط برای افزایش توان ملی» است، یعنی بهره گیری از روابط سیاسی با سایر کشور ها.
جمهوری اسلامی دولت های جهان را به دودسته متخاصم و غیر متخاصم تقسیم می کند. استراتژی نظام در مقابل دولت های غیر متخاصم در راستای نیل به هدف فوق، تعامل سازنده بر اساس اصول عزت، حکمت و مصلحت است و در برابر قدرت های غیر متخاصم ایران به دنبال تقویت توان باز دارندگی، افزایش هزینه های هرگونه تعدی احتمالی و افزایش قدرت ملی از طریق تبدیل شدن به یک قدرت منطقه ای است.
بر این اساس پذیرفته شده که تنها راه استقلال نظام و صیانت از کشور تبدیل شدن ایران به قدرت برتر منطقه ای است.
ب) اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران
با توجه به اهداف تعیین شده برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران اصول راهبردی بر پایه ی عزت حکمت و مصلحت بدین گونه تعیین می گردد.
2-1) همزیستی مسلامت آمیز: این اصل لزوماً مستلزم عدول از سیاست خارجی و غفلت از مصالح ملی و اسلامی نیست بلکه مبتنی بر تفاهم است و مفاهیم زیر را در بر می گیرد:
- پذیرش ارزش های متفاوت کشور ها به عنوان واقعیت زندگی جمعی بین المللی.
- برقرار روابط بر اساس احترام متقارن.
- نفی سلطه پذیری و سلطه گری.
- حل و فصل اختلافات و منافع متعارض از طریقه روش های مسالمت آمیز.
- به رسمیت شناختن منافع ملی و نقش جمهوری اسلامی در امور جهانی.
- حضور فعال ایران در حل منازعات جهانی
- مشارکت فعال جمهوری اسلامی در نهاد های بین المللی
- اصلاح ساختار قدرت بر اساس عدالت و برابری همه کشور ها
این اصل را نباید به معنای استحاله و تسلیم در نظام بین المللی در نظر گرفت بلکه با توجه به
2-2) حفظ و پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی کشور
این اصل یکی از اصول مهم سیاست خارجی جمهوری اسلامی است که در قانون اساسی به کرات و عناوین مختلف روی این تأکید شده است. در اصل 9، 152 و 87 قانون اساسی اتخاذ سیاست و تدبیر برای حفظ و پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی کشور آورده شده است.
2-4) اعتماد سازی: این اصل به عنوان مبنای اصلی برای برقراری رابطه با دیگر کشور ها مورد توجه است مفهوم اساسی آن، شفافیت است. به طور کل اعتماد سازی اقدامات و ترتباتی است که رفتار کشور ها در منازعه را تنظیم می کند و تقلیل عدم اطمینان دو طرف در زمینه های مختلف اعم از دیپلماتیک و نظامی می انجامد. در همین راستا جمهوری اسلامی ایران می کوشد، بی اعتمادی ها نسبت به خودش را با مفاهمه و ایجاد درک صحیح از مقاصدش از بین ببرد.
2-5) چند جانبه گرایی: این اصل ابتدا در ذهن و فکر نمود پیدا می کند و بعد در کنش ها و رفتار های سیاسی. چند جانبه گرایی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی به معنای همکاری و ائتلاف و اتحاد در سطوح بین المللی و منطقه ای برای رسیدن به منافع می باشد.